اِذَا زُلْزِلَتِ اْلاَرْضُ زِلْزَالَهَا وَاَخْرَجَتِ اْلاَرْضُ اَثْقَالَهَا وَقَالَ اْلاِنْسَانُ مَا لَهَا يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ اَخْبَارَهَا بِاَنَّ رَبَّكَ اَوْحٰى لَهَا .. الخ

Бұл сүре анық түрде Жер шарының әрбір қозғалысы, зілзәласы уахи
мен илхам арқылы яғни белгілі бір мақсатта, әмірмен болатынын, кейде
қалтырап діріл қағатынын білдіреді.

Жауап: Шегіртке апаты кей мезгілде жойқын күш алады. Сосын өзінің
мезгілі аяқталған кезде әлгі егін жайды қырып жібере жаздаған жойқын
тайпалардың тұқымы белгілі бір тұлғаларда сақталып қалады. Кейін
тағы бір қолайлы кезеңде Аллаһтың әмірімен манағы белгілі тұлғалардан
өте көп мөлшерде шығып, қайтадан қырғын салады. Бейне бір олардың
тұқымы жіңішкерсе де үзілмейді, құрымайды. Мезгілі болғанда шыға
келеді. Дәл сол секілді баяғы заманда дүниенің тас­талқанын шығарған
әлгі тайпалар оңтайлы сәтті күтіп жатқандай Аллаһ рұқсат бергенде
қайтадан адамзаттың қоғамдық өмірін астан­кестең етеді. Бірақ, бұл жолы
олардың талқандаушылары басқа түрде көрінеді.

Яджуж-Мәджуж оқиғасы Қасиетті Құранда қысқа-нұсқа түсіндірілген. Дегенмен, риуаяттарда біршама түсініктемелер жоқ емес. Ол түсініктемелер Құранның
«мухкемат» аяттары секілді тікелей түсінетін «мухкем» емес,
біршама «мутешабих» аяттар секілді тәуил қажет етеді. Тіпті, риуаят
қылушылардың иджтихаттары араласып кеткендіктен жору керек
болар.

Құранның тілінде «Яджуж-Мәджуж» деп аталатын Манджурия
және Моңғол тайпалары, Шын-Машындағы кейбір тайпаларды
өзіне қаратып, біріге отырып бірнеше мәрте Азия мен Еуропаға шабуыл жасап күл-талқанын шығарғаны тарихта белгілі. Сол секілді,
келешекте де дәл сол тайпалар дүнияның астан-кестенін шығарып
қирататына ишара, соны мегзесе керек. Қазірдің өзінде коммунизм,
анархия жайлаған елдердің бірі сол аймақтар.

Иә, тарихқа үңілер болсақ, Француз революциясында бостандыққа
талпынып, демократия ұғымының іргетасы қаланып социализм пайда
болды. Социализм болса кейбір діни қағидаларды бұзғандықтан
ақырында большевизмге айналып кетті. Және большевизм де
көптеген ахлақи қағидалармен, рухани, адами ұстанымдармен
санаспағандықтан әлбетте нәтижесі сұмдық болып ешбір ережеге
бағынбайтын, кішіге ізет, үлкенге құрмет дегенді білмейтін анархияға
апарып соқтырды.

Өйткені, адамның жүрегінен құрмет пен мейірім кетсе, ақыл мен
ми ол адамды жыртқыш хайуанға, сұмдық айуанға айналдырады.
Енді, ондай адамдарды саясатпен басқару мүмкін болмайды. Жалпы
анархия ұғымының орнығып өркен жаюына ең ыңғайлы жер көп
жәбір көрген әрі халқы тығыз орналасқан әрі мәдениетте артта қалған,
басқару қиын варвар тайпалар қоныстанған елді-мекендер болмақ.
Ал сол шарттарға ең қолайлы халық болса Шын-Машындағы анау
басынан мынау басына шейін қырық күн жүретін және әлемнің жеті
ғажайыбы саналатын Қытай қорғанының салынуына себеп болған
Манджурия мен Моңғол және кейбір Қырғыз тайпалары. Ол туралы
Қасиетті Құранның қысқа қайырған хабарын ашықтап тәпсірлеуші
Мұхаммед Пайғамбар алейһиссалату уассалам таңғажайып түрде әрі
терең талдап хабар берген.

-Ғайыпты білуші тек қана Аллаһ-

/5-Шұға,24-Сөз/

Бұдан былайғы келетін Мәһдидің киелі жамағатының мағынауи
тұлғасының атқарар үш міндеті болады. Олар: Иманды сақтау.
Екіншісі: Мұхаммеди хилафат (с.а.у.) атымен Ислами әдеттерді
тірілтеді. Үшіншісі: Заманның ағымымен Құран мен Шариғаттың
заңдары біршама тоқырап қалғандықтан ол кісі осы ұлы міндетті
атқаруға кіріседі. Нұр шәкірттері бірінші міндетті Рисалей-Нұр
атқарып жатқанын көргендіктен екінші мен үшінші міндет оның
қасында екінші, үшінші дәрежеде деп Рисалей-Нұрдың мағынауи
тұлғасын орынды түрде белгілі бір мағынада Мәһди деп қабылдайды.
Кейбірі әлгі мағынауи тұлғаның уәкілі болып табылатын бейшара
авторын сол деп ойлап кейде әлгі атты соған да тағып қоятыны бар.
Тіпті, кейбір әулиелер ғайби кәрәмат көрсетіп Рисалей-Нұрды дәл
соның өзі яғни ақырзаманда келетін һидаят қылушы деп санайды.
Мұндай мәселелер терең зерттеп, білгір түрде жору арқылы түсінікті
болады. Екі жерінде шатастыру бар, жору керек.

Біріншіден; Соңғы екі міндет, негізінде, ақиқат көзімен қарағанда
бірінші міндет дәрежесінде емес екені рас. Дегенмен Мұхаммеди
(с.а.у) хилафат және Ислам әлемінің ынтымағы көпшілік халық үшін
және саясаткерлерге әсіресе, осы заманның адамдарына әлгі бірінші
міндеттен әлдеқайда ауқымдырақ боп көрінеді. Иә, әр ғасырда һидаят
қылушы, тура жолға түсіруші белгілі мағынада Мәһди, Мүжәддид
келіп тұрған, келген. Бірақ, олар үш міндеттің тек біреуін бір тұрғыда
атқарғандықтан ақырзаманда келетін ұлы Мәһди атағын ала алмаған.
Екіншіден; Ақырзаманда келетін әлгі ұлы тұлға Ал-і Бәйттен
яғни Ардақты Пайғамбарымыздың (с.а.у.) ұрпағынан шығады.
Шынын айту керек мен, Хазіреті Алидің (р.һ) белгілі мағынада
мағынауи ұрпағы боп саналамын. Одан ақиқат дәрісін алғаным да
рас және Әл-і Мұхаммед (с.а.у.) санатына яғни Сәйіттер жамағатына
белгілі мағынада Рисалей-Нұрдың адал шәкірттері кіретіндіктен
мен де Әл-і бәйттенмін деп айта аламын. Бірақ, Нұршылықта
ешбір тұрғыда менмендік, жеке басқа мән беру, жоғары дәреже,
атын шығарып мәшһүр болу жоқ. Сондықтан Нұрдағы ықыласты
бұзбау үшін маған ақыреттік дәреже берілсе де қабылдамауға
мәжбүрмін» деп толыққанды емес сәл мойындағандай жауап берген
(Сілтеме ) Осылайша, Мәһди мәселесін анық түрде нақты жауаппен
қабылдамағаны көрініп тұр.

Сілтеме: Ей, ынсапсыздар! Бұдан артық нақты жауап бола ма?

لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ қалайша  тарихта  Перғауын  қауымына
шегіртке, бит бәле болды, және Қасиетті Қағбаны қиратамын деген
Әбрәһа қауымына «Әбәбил құстары» қырғидай тиісіп қырып салған болатын. Дәл сол секілді Суфиян мен Тажалдың  шығарған фитне- бүлігіне мәз мейрам болып алданып, және қасарысқан, діннен безген, оның  үстіне  «Яджуж  пен  Мәджужтың»  анархиясы  қосылып  дүния іріп-шіри  бастаған  кезде  сөйтіп  діннен  безген,  күпірлікке  әбден
батқан  қоғамды  тәубаға  келтіріп,  есін  жиғызу  мақсатында  жерден
жыртқыш хайуан шығып қырғидай қырып қойша жайратады. Аллаһ
ең дұрысын біледі, ол «даббе» яғни мақұлықтың бір түрі болса керек.
Өйткені, өте алып бір ғана тұлға болса барлық жерге әркімге үлгере
алмайды. Демек, сұмдық бір топ жәндік болса керек.

اِلَّا دَٓابَّةُ الْاَرْضِ تَاْكُلُ مِنْسَاَتَهُ

/оның таяғын жеген бір жердің кұрты: (Сәбе сүресі,34:14)/

аяты ишара еткеніндей, әлгі хайуан «даббет-үл арз» деп аталатын ағаш құрты болуы да мүмкін. Ол адамның сүйектерін ағашты жегендей кеміреді. Адамның денесіне
орналасып  тісінен  бастап  тырнағына  дейін  қаптап,  ұялап  алады.
Мүміндер иманның берекетімен және азғындықтан, харамнан жаман
қылықтан тиылу арқылы ол бәледен аман қалады. Осыны мегзеп аят,
иман тұрғысында әлгі хайуанды сөйлеткізген болса керек.

رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَٓا اِنْ نَس۪ينَٓا اَوْ اَخْطَاْنَا

/Раббымыз! Егер ұмытсақ не жаңылсақ бізді қолға алма.(Бақара сүресі,2:286)

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ

/«Сен пәксің! Біздің, Сенің үйреткеніңнен басқа білеріміз жоқ. Әрине Сен толық білуші, өте данасың» (Бақара сүресі,2:32)/

#Шұғалар,5-шуақ

[Қолданылған сурет: Махмуд Қашқари картасы]

 Құранда осы сияқты  аяттарда:  «Өлім  де  өмір  секілді  жаратылыс  һәм  нығмет»  деп
түсіндіріледі.  Ал  сырттай  қарағанда,  өлім  дегеніміз  –  ажырап  ыдырау,
жоғалу,  шіру,  өмірдің  сөнуі,  ләззатардың  жойылуы  емес  пе?  ол  қалай
жаратылыс және нығмет бола алады?

Жауап:  Бірінші  сұрақтың  жауабының  соңында  айтылғандай:  Өлім  –
өмірдегі  уәзипадан,  міндеттерден  босау,  демалыс,  мекен  ауыстыру,  дене
өзгерту, мәңгі өмірге шақыру, бастама, бақи тіршіліктің кіріспесі. Қалайша
бір  тірі  жанның  дүниеге  келуі    –  тағдырдың  жазуы  арқылы  құдіретпен
болады.  Сондай-ақ  дүниеден  кетуі  де,  тағдырдың  жазуы  мен  хикметпен
басқару  арқылы  құдіретпен  болады.  Өйткені  тіршілік  иесінің  ең  төмен
сатысы өсімдіктердің өлімі – өмірінен де жүйелі, өнер туындысы. Сондай-
ақ,  жемістер  мен  дәндердің  өлімі  –  сырт  көзге  шіру,  үгітіліп  ыдырау
болып көрінгенімен, шындығында, өте тәртіпті бір химиялық процесстен,
элементтердің өлшемді түрде бір-біріне араласуынан және хикметті түрде
атомдардың  түзілуінен  тұратын  илену.  Олардың  осы  көзге  көрінбейтін
жүйелі  әрі  хикметті  өлімі  өсімдіктің  өсіп  шығуы  арқылы  тіршілікке
айналады.
Демек,  дәннің  өлімі  –  көктеудің  бастамасы,  яғни  жаратылуы
болғандықтан, өлім де өмір секілді жүйелі жаратылыс.
Сондай-ақ,  тіршілік  иесі  жемістер  мен  жан-жануарлардың  адам
асқазанына  түсіп  қорытылуы,  яғни  өлуі,  олардың  жоғары,  адам  өмірі
деңгейіне көтерілуіне негіз болатындықтан олардың ол өлімі тіршілігінен
де жүйелі құбылыс және жаратылыс деуге болады.
Міне, тіршіліктің ең қарапайым сатысы өсімдіктердің тіршілігі аяқталып
өлуі, осындай хикметке толы жүйелі жаратылыс болатын болса, тіршіліктің
жоғары  сатысы  адам  өмірінің  аяқталуы,  яғни  өлуі  әлбетте  жерге  түскен
дәннің жер бетіне өніп шығып, ауада жайқалған ағашқа  айналатыны іспетті,
жерге  көмілген  адам  да  берзах  әлемінде  мәңгі  өмірдің  қауызын  жаратын
болады.
Ал, өлімнің нығмет екендігін көрсететін көптеген себептер бар. Соның
төртеуіне ғана ишара етеміз.

Біріншісі: Өлім – қиындап кеткен өмір міндетінен және тіршілік жүгінен
азат етеді. Достарының жүзде тоқсан тоғызы кеткен әлемге апаратын есік
болғандықтан ол –  үлкен нығмет.

Екіншісі:  Аумалы-төкпелі,  қиыншылығы  мол,  тар  дүние  зынданынан
шығып,  кең,  қайғысыз,  қуанышты  бақи  әлемге  өтіп,  Махбуб-ы  Бақидың
мейіріміне бөлену.
Үшіншісі: Тұрмыс шарттарын қиындатып жіберетін қарттық, тағы да
басқа себептер өлімнің өмірден де артық  нығмет екенін көрсетеді.
Мәселен  сені  қынжылтып,  күйзелтетін  әбден  қартайған  әкең  мен
анаңа қоса, атаңның аталары аянышты халде, қазір сенің алдыңда тұрса,
өмір  неткен  бейнет,  өлім  қандай  нығмет  екендігін  білер  едің.  Тағы  бір
мысал: Әдемі гүлдердің ғашықтары болған әдемі әрі нәзік көбелектер мен
аралардың қыстың сақылдаған аязында тірі жүрулері қаншалықты бейнет,
өлімдері қаншалықты мейірім екендігі түсінікті болар.
Төртіншісі: Адам ұйықтағанда тынығады, ұйқы – рахат. Әсіресе, басына
іс  түскендер  мен  жаралылар,  аурулар  үшін  нағыз  мейірім.  Сол  сияқты
ұйқының ағасы болған өлім де қиын жағдайға ұшырағандарға және өзін-өзі
өлтіруге  дейін  итермелейтін  бәлеге  душар  болғандар  үшін  нағыз  нығмет
және шынайы мейірім болып саналады. «Рисалей Нұрда» талай рет нақты
дәлелденгеніндей дінсіздер үшін өлім де, өмір сияқты бейнет үстіне бейнет,
азап үстіне азап… Ол жағы тақырыптан тыс.

1-мектуб,2-сұрақ

Сенің Расулуллаһ ғалейһиссәлату Уәссәламыңның тағлымы және дана Құраныңның басшылығымен түсінгенім:

• Әлемнің ең таңдаулы нәтижесі тіршілік екен. Ал, тіршіліктің ең таңдаулысы, мәнісі рух екен. Және рух иелерінің де ең таңдаулысы саналы жандар екен. Және сол саналы жандардың толыққанды, кәмілі Адамзат екен.
• Күллі әлем, болмыс атаулы тіршілікке байланысты болып сол тіршілік үшін қызмет етіп, сол үшін зыр жүгіреді. Тіршілік иелері рух иелеріне бағынышты болып дүниеге солар үшін жіберілуде. Жан жануарлар адамдарға бағынышты болып соларға тәуелді түрде пайда келтіреді.
• Әрі адамзат табиғаты бойынша өзінің Жаратушысын шынайы түрде жақсы көреді және Жаратушы Иесі де оларды жақсы көреді әрі өзін оларға әрбір ісі арқылы жақсы көргізеді. Және де адамзаттың қабілеттері мен рухани мүмкіндіктері бұл дүниеден басқа мәңгі бір әлеммен, соңсыз бір тіршілікпен тығыз байланысты екені байқалады. Ол бақилықты аңсайды, оның жүрегі мен санасы мәңгілікке құштар, тілі де сансыз дұғалармен Жаратушысынан мәңгілік сұрап жалбарынады. Ендеше, әлбетте және қалай болғанда да, өзі өте жақсы көріп сүйген, сүйікті де сүйкімді болған адам баласын Жаратушысы қайта тірілместей өлтіріп, мәңгіге жоқ қылып жіберіп, оны әу баста мәңгі бақи махаббатпен жарата тұра мәңгі бақи дұшпанына айналдырып, қатты ренжіте алмайды және олай істеуі әсте мүмкін емес.
• Ақиқатында, адамзат басқа мәңгі бір әлемде бақытты өмір кешуге, осы дүниеде қызмет қылып, бақи дүниеде мәңгі бақытқа қауышу үшін жіберілген. Сондай-ақ, адам бойында шағылысқан Иләһи есімдердің мына өткінші де қысқа өмірдегі көріністеріне үңіле қарасаң о дүниеде әлгі есім сипаттарға айна болған адамдардың мәңгі нұрға бөленетіндерін байқауға болады.

Иә, мәңгіліктің адал досы да мәңгі болмақ. Әрі Бақидың саналы айнасы да бақи болуы тиіс.

بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ

وَاِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ

Рухтар әлемі ғайып әлемінің тағы бір түрі. Бұл әлем нағыз тіріліктің өзі және оның негізі өзегі болып табылатын рухтарға толы болуы, әлбетте, өткен мен келешек деп аталатын ғайып әлемінің басқа бір түрі және екінші бөлімі де тіріліктің сәулесіне бөленген болуын талап етеді.

Адамға ең қымбат және жоғалтып аламын ба, деп қатты қорқатын асыл заты оның рухы болып табылады. Оны әсте жоғалтпай, еш зиян тигізбей сақтайтын қуатты да сенімді біреу болса соған тапсыру шынымен де зор қуаныш. Соны бүкіл болмысыммен сездім.

Содан адамдардың іс-амалдарын жазып отыратын періштелер ойыма келді. Қарасам дәл манағы жеміс сықылды тәтті екен.

Әр адам өзінің тауып айтқан сөзінің немесе істеген жақсы амалының мәңгі болғанын қалап бар ынтасын салып өлең жазады, немесе таспаға түсіріп алуға тырысады. Әсіресе, жасаған амалы жәннатта алдынан шығатын сауапты амал болса одан бетер мән берді. Енді, «Кирамин Катибин» дейтін періштелер адамның иықтарында отырып амалдарын мәңгі көрмеде көрсету үшін әрі иесіне мол сауап, әрдайымғы сый-сияпат бергізу үшін үзбей жазып отыратынын ойлаған кезде тәтті күй кешкенімді айтып жеткізе алмаймын.

Мүнкәр мен Нәкірге байланысты. «Ешкім тыс қалмайтыны секілді мен де сөзсіз барамын ғой» деп қабіріме ойша кірдім. Қабірдің іші қараңғы әрі суық әрі тар, мен жалғызбын. Жалғыздықтан, тарлықтан қысылып, үрейленіп, үмітсіздік бір тараптан қысып зәремді ұшырды. Кенет Мүнкәр Нәкір дейтін сұрақ қоятын періштелер шыға келді. Арамызда сұрақ, жауап болды. Көкірегіммен бірге қабірім кеңейіп, бір жақтан жарық, жылу келді. Рухтар әлеміне терезелер ашылды. Мен қазір ойша болып жатқан ал, келешекте іс жүзінде болатын бұл жағдайға жан тәніммен риза болып, қатты қуандым әрі шүкір еттім.

Қияметтің құбылыстарынан бақи әруақтар әсер ала ма?

Жауап. Дәрежесіне қарай әсер алады. Періштелердің Аллаһтың қаһарының көріністерінен өздерінше әсерлетіні секілді әсер алады. Мысалға, жылы жерде тұрған кісінің сырттағы қарлы боранда дірдектеп жүргендерді көргенде, ақылы мен сезімдерінің әсер алатыны секілді. Солай да, түйсік иелері болған бақи әруақтар ғаламмен байланыста болғандықтан ғаламның ұлы құбылыстарынан дәрежелеріне қарай әсер алады. Азапқа тартылатындар қайғы шегеді, бақытқа бөленетіндер таңданыспен қайран қалады. Тіпті, бір жағынан алғанда сүйіншілейтін хабар алғандай әсер алатыны Құранда ишара етілген. Құран Хаким қияметтің ғажайыптарын үнемі қорқынышты етіп айтады. «Көресіңдер» дейді. Ал оны адами денемен көретіндер қияметке жеткендер ғана. Демек, қабірде денелері шіріп кеткен әруақтар да, Құранның сол қорқытуынан өз үлестерін алады.

سُبْحَانَكَ لاَ عِلْمَ لَنَۤا اِلاَّ مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ

اَلْبَاقِى هُوَ الْبَاقِى

Саид Нұрси

«Сендер құлшылық үшін жаралғансыңдар! Өйткені жаратылу мақсатыңыздың өзі құлшылық жасауға негізделген. Ризық табу үшін еңбек ету де Аллаһ Тағаланың әмірі бойынша құлшылық түріне жатады.  Мен жаратып, ризықтандырып отырған өзіңнің, отбасыңның, хайуандарыңның ризықтарын тауып беру үшін жаратылған жоқсыңдар. Өйткені, ризық беруші менмін, Мен Рәззақпын яғни, сендерге жақын жуықтарыңның бәрінің ризығын Мен беріп отырмын. Сендер осыны сылтауратып, құлшылықтарыңды тәрк етпеңдер» дейді. 

Егер аятта бұл мағына болмаса Хақ Тағалаға ризық беру, Оны асырау мүмкін емес екендігі ап-анық, мәлім нәрсе болғандықтан анық нәрсені тағы да анықтау әрине артық болады. Сөйлеу және тіл өнеріндегі шешендіктің мынадай бір нақты қағидасы бар: 

Егер сөздің мағынасы мәлім, ап-анық болса айтылғалы тұрған ой ол емес, басқа бір астарлы мағынасы болғаны.

 Мысалға, сен біреуге:

 «Сен, Құранды жаттаған адамсың, қарисың!» десең, ондағы сөздің төркіні, мақсат мұраты: «мен сенің қари екеніңді біліп отырмын, менің мұны білетіндігімді білмеген соң айтып отырмын» деген сөз. Міне, осы қағида бойынша: Аллаһқа ризық беріп, асыраудың керегі жоқ дегеннің мағынасы былай: Маған қатысты және ризық несібесін өзім беріп отырған жаратқандарымның ризығын беру үшін жаратылған жоқсыңдар! Сендердің басты міндеттерің құлшылық ету. Әмірімді орындап ризық табу үшін еңбек ету, ол да құлшылық саналады.

 Ұстазымыздың діни парыздарын орындап жүргендердің бұ дүниелік жұмыстарының да құлшылық болып саналатынына байланысты айтқан сабақтарынан бірнеше мысал; 

1. Бір күні Ұстаз Бәдиүззаман Саид Нұрсимен бірге Ескішеһирде «Иылдыз» қонақ үйінде отыр едік. Қант зауытынан келген ұста мен жанындағы бірнеше жұмысшыға былай деді: «Сендер парыз намаздарыңды оқитын болсаңдар, фабрикадағы бүкіл жұмыстарың құлшылық болып саналады. Өйткені сендер халыққа өте қажет өнім өндіру арқылы сауапты қызмет атқарып жатырсыңдар. 

2. Тағы бірде Эгрідір жолының бойында кітап оқып отыр едік. Темір жолда жұмыс істейтін бір кісі келді. Ұстаз оған да: Парыздарды орындап, үлкен күнәлардан аулақ болсаң, басқа жұмыстарыңның бәрі де құлшылық болып саналады. Он сағаттық жолды бір сағатқа қысқартып жіберетін темір жолда жұмыс істегендіктен мұсылмандарға, жалпы  жұртқа көрсеткен қызметің босқа кетпейді, мәңгі өмірде бақытқа бөленуіңе себеп болуы мүмкін, деген еді. 

3. Бір күні Ескішеһирде ұшқыштар мен офицерлерге де жоғарыдағыларға ұқсас сабақ берген еді. «Бұл ұшақтар бір күні Ислам жолында көп қызмет атқаратын болады. Парыз намаздарыңды өтесеңдер, оқи алмай қалған намаздарыңның қазасын өтесеңдер, сендер әскери адамсыңдар, сондықтан әр сағаттарың он сағаттық құлшылық, әсіресе әуе күштеріндегі қызметтің бір сағатына отыз сағаттық құлшылықтың сауабы жазылар. Бірақ, жүректеріңде Иман нұры болсын және сол Иманның талабы болған Намазды оқуларың керек. 

4. Сондай-ақ, Барлада, Спартада, Эгрідірде малшыларға да «Мал бағу да құлшылық, тіпті, көптеген Пайғамбарлар мал баққан». Бірақ сендер парыз намаздарыңды өтеңдер, сонда бұл істерің де Аллаһ жолындағы құлшылыққа айналады, деген еді.

Қорытынды;

Мына бақтан шыққан жемістерді мал­жан, құртқұмырсқа, тұтынушы тiптi ұры, кім жесе де садақа болып есептеледi. Алайда мұның шарты бар, егер сен бұларды Рәззақ­ы Хақиқидiң атымен атқарып, оның рұқсат берген шариғатымен жүрсең, әрi оның мүлкiн өзiнiң мақұлықтарына таратушы екенiңдi мойындасаң ғана. 

Сонымен, намаз оқудан қашқан адам, орасан зиян шегiп, мол байлықтан мақұрым қалады. Ондай адамдар еңбекке деген ынтасын арттыратын, көңiлiн демеп, күш­қуат беретiн жоғарыда аталған таптырмайтын екi пайда көзінен мақұрым қалып, әбден шөгедi. Жасы ұлғайған сайын: “Керегi не, қартайдым. Мен ақыры өлемiн. Босқа әуре болып, несіне шаршайын” дейдi де, бау салып, күтiп­баптамай жалқауланып жатып алады. 

Ал, әуелгi адам болса: “Көп құлшылық жасап, адал көп еңбек етейін. Мол сауап жинап қабiрiмде нұр, ақыретте азық болсын” – дейдi.

“Ей, нәпсi! Бiлiп қой! Кешегi күн қолыңнан шықты, кеттi. Ал, ертеңгi күнге жететiнiңе қолыңда кепiлдiк жоқ. Олай болса, нағыз өмiр бүгiнiм деп бiл. Әр күніңнiң ең болмағанда бiр сағатын ықтияттап келешек сын сәттерде қажетті қаражатым деп, соған арна, оны ақыреттiң сандығы секiлденген мешiтке немесе жайнамазға жұмса! Есiңде болсын, арайлап атқан әрбiр таң – саған және баршаға жаңа күн, жаңа әлемнiң есiгi. Егер намаз оқымасаң, сенiң ол күнгi әлемiң тас қараңғы болып өкiнiшпен өте шығады. Ертең мысал әлемінде сенi жамандап, куәгер ретінде, қарсы шығатын болады. Өйткенi, әр адамға күн сайын мына әлемнен алатын өзiне тән әлем бұйырады. Ол әлемнiң жәй­күйi пенденің көңiл күйiне, жасайтын амалына байланысты.

عَلَّمَ اٰدَمَ اْلاَسْمَۤاءَ كُلَّهَا

/Ол Адамға барлық заттардың есімдерін үйретті/ (Бақара 31)

“талим-ул әсманы” мұғжизасы яғни Хазіреті Адамның Аллаh оған өз есімдерін үйретуін алайық.Былай қарасаң кішкене, шағын оқиға секілді, бірақ ол жерде ауқымды да жалпыға ортақ ереже, дәстүрдің ұшы бар.

Ол оқиғаның мәнісі, Адамзат аса қабілетті болғандықтан, оған шексіз ілімдердің тәлімі сондай­ақ, әлемдегі ұшан­теңіз ілім мен ғылым және Жаратушының іс­құбылыстарын, Оның есім­сипаттарын қамтитын көптеген ілім үйретілген­ді. Ол тәлім, адамзат баласының мойнына үлкен аманат болып жүктелгендіктен тек періштелерден ғана емес, тіпті Аспан мен Жерден, таулардан да абыройлы екендігін және жалпы алғанда Рухани тұрғыдан Жердің халифасы екендігін Құран Кәрім түсіндіруде.

Сол сияқты періштелердің адамға сәжде етуі, ал шайтанның сәжде етпеуі болса, былай қарағанда ғайби (көмескі), шағын оқиға болғанымен өте ауқымды да терең әрі көзге көрінер, жан­жақты бір дәстүрдің, бір заңдылықтың ұшы болып табылады.

Сонымен қатар өте үлкен бір ақиқатты мегзейді. Қалай десеңіз, Құран Кәрім, періштелердің Адам ғалейhиссаламға мойынсұнып, бағынуын ал, шайтанның тәкаппарланып, бас имеуін айта отырып адамзатқа әлемдегі көптеген жаратылыс және сол жара тылыстардың рухани өкілдері, жауапты қызметшілері бағынышты екен діктерін баяндайды. Әрі адамзаттың сезім­қабілеттері де оларды толық пайдалануға ыңғайлы, тіл алғыш екендерін түсіндіре келіп сол қабілеттерді бұзатын және бұрыс жолға салатын зиянды, жаман нәрселер, кері тартпа себептер бар екенін және олардың өкілдері, жағымсыз тұлғалар адамзаттың әлгіндей кемелденуі кезінде қаншалықты үлкен кедергі, зор қиындық туғызатын дұшпан, жау болып алдын кес­кестейтінін еске сала отырып осындай маңызы зор, үлкен мәселені Құран­ы Мұғжиз­ул Баян керемет, шебер түрде бір ғана Адам алейhиссаламмен қатысты кішкене оқиға арқылы жеткізіп, осылайша бүкіл әлеммен және бүкіл адамзатпен өте ұлық сұхбат құруда.

Сұрақ: Адам баласының бір бөлігінің Жәһаннамға түсуінің қандай хикметі,сыры бар?

Жауабы: Хикметі Адамға белгілі бір міндет, уәзипа жүктелгендігінде. Адамға жауапкершілігі мол ерекше міндет жүктеліп, арнайы қызметпен жер бетіне жіберілген. Адамзаттың бүкіл рухани кемелденуі мен қабілеттерінің түгелдей ашылуы, көрініс табуы, адам болмысының мәнісі, Иләһи көркем есімдерге толық айна болуы, сол уазипа, сол міндетке тікелей байланысты, соның нәтижесі. Егер Адам Ата Жәннаттан шықпай мәңгі қалған болса, онда Ол періште секілді бір қалыпты күй кешіп, адамның зор қабілеттері ашылмай қалар еді. Ал, үнемі тұрақты жағдайдағы періштелер көп, ондай құлшылық үшін адамға қажеттілік жоқ. Шексіз мәртебелерге көтеріле алатын адамзаттың қабілетіне сай бір жер қажет болғандықтан, Иләһи хикмет болмысы періштелерге ұқсамайтын адамға өзіне сай белгілі бір күнә арқылы жұмақтан шығарды. Олай болса, Адам Атаның Жәннаттан шығарылуында шынайы хикмет пен мейірім болғаны секілді, кәпірлердің де Жәһаннамға түсуі өте орынды және әділдік.

Оныншы Сөздің Үшінші Ишарасында былай делінген еді: Кәпір қысқа өмірінде азғантай күнә жасағанымен, ол күнә аса ауыр қылмыс боп саналады. Өйткені, күпірлік, бүкіл жаратылысты қорлау, қадірін түсіру және бүкіл жаратылыстың бір Аллаһқа куәлік етуін жоққа шығару болып табылады. Бүкіл әлемде көрініп тұрған Иләһи Есімдердің ғажайып шағылыстарын бекерге шығарып, кемсіту. Жаратылыстың ақысын жеген кәпірден олардың есесін қайтару мақсатында бүкіл әлемнің сұлтаны Қаһһар-ы Зүлжәлал кәпірлерді мәңгілік жәһаннаммен жазалауы өте орынды және асқан әділдік. Өйткені, шексіз қылмыс, шексіз азапқа лайық.

Жәһәннамның қай жерде екені, кейбір риуаяттар бойынша жер шарының астында. Басқа жерлерде де айтқанымыздай, жер шары бір жылдық орбитасында болашақтағы махшар алаңын айналып, шеңбер сызып жүр. Жәһәннам, жердің сол жылдық орбитасының астында деген сөз. Ол перделі һәм нұрсыз от болғандықтан көрінбейді және сезілмейді. Жер шары саяхат етіп жүрген кеңістікте көптеген жаратылыс бар, бірақ олар нұрсыз болғандықтан көрінбейді. Айға нұр түспесе көрінбей қалатыны сияқты, көз алдымызда көптеген нұрсыз планеталар, жаратылыстар болса да, біз оларды көре алмаймыз. Әзірге Жәһәннам екеу, біреуі кішкентай, біреуі үлкен. Болашақта кішісі үлкенге айналады. Қазір кішісі үлкенінің шағын үлгісі, бейне бір тұқымы деуге болады.. Болашақта үлкен жәһәннамнан өз орнын алады. Кіші жәһаннам жердің ортасында. Геология ілімі бойынша әр бір отыз үш метр тереңдеген сайын жылу бір градусқа артатыны белгілі. Ал жердің радиусы алты мың шақырымнан астам. Демек ол жерде екі жүз мың градустық от бар деген сөз. Ол дүниелік оттан екі жүз есе ыстық. Яғни хадисте айтылған ыстыққа сәйкес келеді. Осы кіші жәһәннам дүниеде және берзах әлемінде үлкен жәһәннамға тиіесілі көптеген міндеттерді атқаруда. Ол туралы көптеген хадистерде ишара етілген. Ақырет күні жер шары өз тұрғындарын жылдық орбитасындағы махшар алаңына төгеді. Ішіндегі кішкентай жәһәннамды Аллаһтың әмірімен үлкен жәһәннамға тапсырады. Әзірге үлкен жәһәннам өз тұрғындарына лайық, толық қызмет көрсетіп тұрмағандықтан, кейбір Муғтазила имамдары: «Жәһәннам кейіннен жаратылады» дегені қате және ақылсыздық. Сондай-ақ, ақырет әлеміне тиісті көзге көрінбейтін ғайып пердесінің ар жағындағы нәрселерді дүниелік көзбен көріп, көрсету үшін не ғаламды кішірейтіп, екі ауыл сияқты қылып қою керек, не болмаса көзіміз жұлдыздай үлкен болуы керек, сонда ғана оларды көріп біле аламыз.

وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ

Ақырет әлеміне тиісті орындар, бұл дүниелік көзімізге көрінбейді. Дегенмен кейбір риуаяттардың ишаралары бойынша, ақыреттегі жәһәннамның бұл дүниемен байланысы бар. Жаздың қатты ыстығына

مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ деп айтылады.
Демек, мына дүниелік сығырайған, көмескі ақыл көзімен сондай үлкен жәһәннам көрінбейді. Бірақ Аллаһтың Хаким есімінің нұрымен қарауға болар. Ол былай: Жердің бір жылдық орбитасының астындағы үлкен жәһәннам, жердің ортасындағы кіші жәһәннамды, құдды бір өзінің уәкіліндей етіп, кейбір міндеттерін жүктеген. Қадир-і Зүлжәлалдің иелігі өте кең. Иләһи хикмет қай жерді қаласа, үлкен жәһәннам сол жерге орналасады. Қадир-і Зүлжәлал,

كُنْ فَيَكُونُ әмірінің иесі Хаким-і Зүлжәмал көз алдымызда кемел хикметпен жүйелі тәртіп бойынша айды жерге байлап қойған Ұлы Құдірет, кәміл жүйе арқылы жерді күнмен байланыстыруда. Рубубиетінің ұлылығы – Күнді де айналасындағы ғаламшарлармен қоса, жер шарының бір жылдық жылдамдығына жақын жылдамдықпен, Шәмсул шумуске (ең үлкен күн) қарай жылжытып бара жатқан болуы мүмкін. Сондай-ақ, безендіру үшін жасалған электр лампалары сияқты жұлдыздарды Рубубиетінің билігіне нұрлы дәлелдер етіп, сол арқылы Рубубиетінің билігі мен Құдіретінің ұлылығын көрсетіп тұр. Міне, үлкен Жәһәннамды, электр лампаларына жарық беретін станцияның қазандығы етіп, аспан әлемінің ақыретке қатысты жұлдыздарын сол арқылы жағып, қызу мен қуат беруі, яғни, нұр әлемі болған Жәннәттан жұлдыздарға нұр беріп, Жәһәннамнан от пен қызу беруі және Жәһәннамның бір бөлігін азапқа лайық күнәһарларға мекен және түрме жасауы мүмкін, мұны хикметінің кемелдігі мен құдіретінің ұлылығы және рубубиетінің билігі талап етеді десе болады. Фатир-ы Хаким алып ағашты, тырнақтай дәнге сиғызып, сақтап қоятыны рас. Жер шарының ортасындағы кішкене жәһәннамның дәніне де үлкен жәһәннамды сыйғызып қоюы, Зат-ы Зүлжәлалдың Құдіреті мен Хикметінің талабы деуге болады.

Қорытынды: Жәннат пен Жәһәннам – ғалам ағашының мәңгілікке қарай бет алып, иіліп бара жатқан бұтағының екі жемісі. Жеміс бұтақтың ұшында болады. Һәм, ғалам атты тізбектің екі ұшы, яғни нәтижесі. Нәтижелер тізбектің екі басында болады. Жаманы мен нашары астында, нұрлы әрі тәуірі үстінде. Сондай-ақ, Раббани істердің көріністері мен жер бетіндегі рухани жемістердің екі қамбасы. Қамбаның орны өнімдердің түріне байланысты: нашары астында, жақсысы үстінде. Һәм мәңгілікке қарай толқындана ағып бара жатқан жаратылыс ағысының екі тоғаны. Тоған болса – ағыстың тоқтап, жиналған жерінде болады. Яғни лас, қоқысы төменде, таза, мөлдірі жоғарыда. Сондай-ақ, мейірім мен қаһардың, рахым мен ұлылықтың көрініс табатын сахнасы. Бұл, кез-келген жерде болуы мүмкін. Рахман-ы Зүлжәмәл, Қаһһар-ы Зүлжәләл қалаған жеріне орнатады. Ал, Жәннат пен Жәһаннамның бар екендігі Оныншы және Жиырма сегізінші һәм Жиырма тоғызыншы Сөздерде нақты дәлелденген болатын. Енді сөзімді түйіндейтін болсақ: Ағаш болса, міндетті түрде жемісі де бар. Жемістің бар екендігі бұтақтың болмысынан анық, нәтиженің болатындығы тізбектің тұрпатынан көрініп тұр. Ғаламның бар екені рас, ендеше нәтиже де болады. Қамбаның болатынын оған келіп түсетін өнімнен, тоғанның болатынын оған ағып келетін өзеннен көреміз. Мейірім мен қаһар бар жерде олардың көрініс табатын жері де бар деген сөз. Бұған күмән жоқ.

1-мектуп,3-сұрақ